TƏŞKİLATLANMA SURƏCİNDƏ ÇATIŞMAZLIQLARIMIZ (4)

organisKeçən yazıda, “davranış” qavramından söz gedirdi. Yeni sözə başlamadan öncə, keçmiş yazıdan bir neçə maraxli cümləni xatırlatmaq istəyirəm:

  • …təşkilat əsasən bir qeyri fiziki quraldir və öz üyələrinin davranışlarından asılıdır. Tor Bush yazır(2013).
  • …demək olar ki təşkilatın zamanı, bir fiziki şey kimi keçibdir….”[Tor Busch, 2013]
  • Tor Busch(s. 20) yazır ki: “Təşkilatlar yoxdur, onlar oluşurlar”. O daha sonra(s. 200) yazır ki: “Demək olar struktur dayimi tikrarlanan davranışlarla qurulur.

Tor Bushun bu dedikləri kifayət qədər aydın göstərir ki, təşkilat üyələrinin davranışları(demək onun təşkiltai davranışı), o təşkilatın hədəfləri yolunda mübarizəsində nə qədər önəmə malikdir.

Yazının sonunda oxucılardan diləmişdik ki bir neçə sorunu özlərinə cavablandırsınlar. Əgər biz özümüzü milliətimizin və torpaqımızın azadlıqının yolunda bir mübariz sanırıqsa, sədaqətlə özümüzü araşdırıb əskikliklərimizi tapıb düzənləşdirməliyik yoxsa biz millətimizə yaxcı xidmət edəbilmərik, ola bilər ki hətta yalnış davranışlarımızla öz milli hədəflərimizlə qarşı-qarşiya dürüb millətimizin düşmənlərinin xidmətində olmış olaq.

Bu günkü yazıda da əsasən, davranış söz konusu olacaq, demək necə davranışlarımızı etkiləndirib və onları təşkilatın milli hədəflərinin yolundaki mübarizəyə uyğunlaşdıra bilərik, amma öncədən bir Azərbaycan oğlunun yaşayışila tanış olaq.

**********

Kərim- gilin evləri Miyananın kənar bir küçəsində yerləşirdi. Küçədə məş Həsən adli bir kişinin tükani varidi. Məş Həsən yaşli olmasına baxmayaraq tükani tək işlədirdi, bazara gedəndə də heç olmasa bir saat tükan bağli qalırdi. Kərim Tehrana gəlməmişdən bir neçə il öncə çoxlari kətlərdən şəhərə köçməgə başlamışdılar, nəticədə məş Həsənin də müştəriləri çoxalmışdi. Məş Həsən əmimi, Kərimin atasın yaxcı tanıyırdi. Əmim Miyananın postunda işləyirdi, və babam- gələn kətdə azca əkinəcək yeri varidi və ona görədə her nəçə aydan bir ona bir ya iki qoyun ya ayrı bir şey gələrdi, belə ki əmimin əyiləsi keçinirdi, gözü könlü toxidi. Kərim də yaxci oğlanidi, əli ağzi əyri deyildi, nə yalan bilərdi nə oğurluq. Məş Həsən əmimi yaxcı tanıyırdi və Kərimin də düzlüyün bilirdi, o dur ki bir gün o, əmimdən soruşur ki “olar Kərim tükanda mənə kömək edə, həm yaşım ötüb yetirmirəm həmdə müştərilərim çoxalıbdur.” Əmim cavab verməgə iki üç gün fürsət istəməkdə məş Həsən deyir, bəlkə elə dört- beş il dən sonra Kərim özü tükana sahib ola. Əmim evdə məsləhətləşəndən sonra məş Həsənə müvafiq cavab verir və əmoğlum məş Həsənlə birlikdə tükanı işlədirlər.

Kərim neçə gün, çox əlaqəilə çalışdi, amma bəzi gördükləri və eşitdikləri davranışlar onu susdurdu. Məsəl üçün, məş Həsən hesab- kitabında birinci dəfə Kərimdən kömək alanda, ondan istəmişdi ki alış qiymətlərin bir kəsə deməsin, demək istəsədə yüzə igirmi üstünə qoysun, ha belə ondan bir neçə gün sonra, bir yaşlı qadın ki tükana süt almaqa gəlmişdi, sütü alandan sonra sütə baxıb Kərimə deyir ki, genədə?! Allah məş Həsənə insaf versin, axi mən sütə pul verirəm ya sua!?

Qadınin bu sözü Kərimə bir olayı xatırladır. Bir gün Kərim tükana tezdən gedir, sütçü ondan bir az sonra yetişir. O gün Kərim sütü təhvil alıb dola boşaldir, və görür ki dolun başı bir qədər yarım qalir, sonra gedir təmizlik işlərin təkmilləşdirsin. Məş Həsən də sütçüilə bir az danışıb hesanlaşandan sonra, cinsləri mürəttəb etməgi davam edir və bazara getməgə list hazırlayır.

Kərim təmizlik işin qurtarandan sonra sandığa sari gedir, gözü sütə düşür və süt dolın dolu görür, o bir an dumuxur ki, bu qab dulu deyildi necoldi, ancaq çox önəm vermir, bir müştərinin gəlməsilə və məş Həsənin danışmasila onu unudur.

Kərim əlaqədən düşsədə Həsən bəyə və atasına heç bir söz demədən  işə davam edir. Əmim düşünür ki Kərim həmən oğlan deyil, o çox gülüb danışan oğlan indi daha çox tək oturub fikrə gedir, səbəbin güman edir və bir gün bu konuda Kərimlə çox mehribacasına danışır. “Oğlum gör özuvu tükan işinə uyğunlaşdıra bilərsn bu işə idamə ver, yoxsa özüvə əzab vermə, tələsmə öz əxlaquva uyğun gələn işidə tapa bilərsən.” ata oğluna deyir. Kərim bu yöndə çox fikirləşmişdi, atasının bu sözü onun yolun saf edir və fikrin rahatlaşdırır. Gəcənin axır saatlari dürüb otürüb bir məktub yazır….

Bir gün evə gəldikdə anam dedi, Həmid, əmün ogli Kərimdən məktubun var dır. Məktubu san ki əmim oğlu yazmamışdi, o çox yetgin, bir az dərdli amma çox ciddi görünürdi. Kərimin dürümün düşündüm, onun mənə verdigi sorun asan idi, Tehranda işləmək imkami soruşurdi….

Az bir zamandan sonra Kərim Tehrana gəlib Tolid daro fabrikasında işə başladi. Əlbəttə Kərim də çoxlari kimi günəmüzd işləyırdi və adi halda üç ay işləyəndən sonra bu fabrikani buraxıb, ayri bir yrdə iş tapmaliydi. Ancaq olurdi ki yeni sabit işçiyə/operatora, tez ya bir az gec ehtiac olsun, ona görədə, fabrikadnın bölümlərinin formanları bu müddətdə işçilərin içindən bir neçəsin seçib istixdam etməlidilər.

Kərim necə ki adi yaşayışında səmimi və düzgün bir insanidi, fabrikada da görəvlərin düzgün yerinə yetirirdi, işi ağır olsaydi da çox cidiyyətlə çalışırdi ki onu təkmil etsin. Kərimin düzgünliyi, işlərində cidiyyətli olmasi, heç bir işə yox deməməsi, doğruluğu və dəqiq olmasi formanın nəzərin özünə çəkmişdi, və bu səbəbdən forman Kərimi bir operatora köməkçi qoyur və ona tapşırır ki lazim gələn sorunları ustsından öyrənsin və işinə yiyələnsin. Kərim üç ayi qurtarmadan fabrikanın həmən bölümündü sabit işçi kimi istixdam olur….

Kərim fabrikanın ümumi kültüründən razidi və işçilərin subkültürin sevirdi, qarşılıqlı olaraq işsahibidə onun işinnən və fabrikadaki davranışlarından kifayətlənirdilər. Işçilər də oni sevirdilər və get bə get aralarındaki əlaqələri mühkəmləşirdi….

Kərimin bizə gəl-gedi, sabit iş tapandan sonra bala- bala azaldi, amma genədə o hər zaman gələndə hamımız sevinirdik və bir neçə saat birlikdə xoş danışıb gülüb və onun fabrikada görüb- eşitdiklərindən, işçilərin və yoldaşlarının haqqında maraxli daışıqlarından bəhrələnirdik. Kərim hər defə gələndə təzə sözləri və deməgə yeni təcrübələri varidi. Son dəfə ki evdə görüşimiz oldu, Kərimi bir müdrük və köklü insan gördüm, həmən sağlam, düzgün və ürəyi yanan yeni yetmə və sonra ki gənc Kərim idi, amma…

Mən mədən sahəsində təhsilatımı qurtarıb Sircanda işə başladım, öncələr aybaşi, sonralar isə nəçə aydan bir Tehrana evə dönərdim. Əmoğlım daha bizə çox gəlmirdi, mənimdə çox çətin onunla görüşüb danışmaq şansım olardi. İşçilər onun düzgün, səmimi və zülmün qarşısında cəsarət və fədakarlıqla dayanmasına inanırdilar və o, yeni qalxmış işçilərin, şahın sarı sendikasilə mübarizədə qabaqçıllardan biri olmuşdur. Fabrikanin işçiləri onunla bir likdə bir neçə tanınmış və etibarli yoldaşların, sari sendikanın ələyhinə öz sendikalarina numayəndə seçmişdilər. …

Bu mübarizə başlanandan sonra o, dahada artıq işçilərə və özəlliklə qadın işçilərə yürüdilmiş zülmlərdən onların başına gətirilən bəlalərdən vaqif və daha da tutduğu yolda qərarlı olur….

**********

Kərim bəyin davranışların özəl həyatda, tükan işində və fabrikada araşdıraq və aşağıdakı sorunlara cavab axtaraq.

  • Nədən Kərim bəy tükanda işləməgi bacrmadi və ya istəmədi? Yada salaq ki tükana sahib olmaq belə on üçün namümkün deyildi. Amma son günlərdə həta belə məş Həsən ondan razi deyildi, çunkü o düşünmişdi ki Kərim müştərilərə cinsi özəlliklə sütü çox verir.
  • Nə səbəbdən Kərim bəy Tehranda fabrikada işləməkdən razi qaldi, baxmayaraq ki ata-anasından üzaq idi və orda çox vaxt maşın kimi işləməlidi, nədən fabrikanınin formanları ondan razıdılar amma məş Həsən yox?
  • Nədən Kərim bəy Tehranda yüksəldi və işçilər onun gəncliginə, sinfi və sendikalisti mübarizədə çox az təcrübəyə malik olmasına baxmayaraq onu özlərinə təmsilçi seçdilər?

 

Davranışlarımızı necə deyişdirək və onları təşkilatın milli hədəfləri yolundaki mübarizəyə necə uyğunlaşdıraq?

Hər bir fərdin davranışı hər nədən öncə onun özündən asılıdır, onun bacarıqlarından, düşüncələrindən, istəklərindən, onun ölçilərindəki dəyərləmələrindən , normalarından və hisslərindən köklənir. Sözsüzki bu davranışlar çevrədəki amillərdən də az- çox etgilənir. Bir insan təcrid olınmış bir mövcud deyil, təbiyətdən də savayi insanların, toplumların və toplumsal qurumların təsiri altındadır. Bu asılılıq aşağıda şematik olaraq göstərilibdir.

davranish

Davranışları etgiləndirən faktorlar

(Bu model əslində dırnaqarasındaki [TOR BUSCH] qaynaqdan götürülüb. Orada çevrə ümumən bir amil kimi göstərilib, amma bu yazının müəlifi çevrədə ki amillərun içində olan “Siyasi və Təşkilati”  amili, bizim durumda yüksək önəmə malik olmaq nədənindən ayırıb və ona xsusi yer veribdir.)

Insan öz görəvlərin yerinə yetirməkdə bir sra işlər görür, və hər bir işin yapısi sürəcində öz düşüncələrin və bacarıqların işə salır. Bu işlərin sürəcində İnsan normal hallarda yeni düşüncələrə əl tapır, demk o dərs alır və yeni biliklərə malik olur, öyrənir, “learning by action”. Yeni biliklər onun özəl faktorların və onu əhatə edən çevrəni özəlliklə üyəsi olduğu təşkilatı da etgiləndirir. Beləliklə həmən insan bondan sonraki görəvlərin yerinə yetirməkdə daha yüksək bacarıqa və düşüncəyə malik olduqda işə başlayır.

Yuxarıdaki “Model”in, yetərli bir formın aşağıdaki modellə göstərmək olar.

davranish2

İnsanın davranışlarin etkiləndirən faktorlar
Öyrənmənin etkisi

 Modeldə adi çəkilən qavramların bir neçəsin açıqlayaq:

Bacarıq və Düşüncə:
Bizim doğal bacarıqlarımız(yetənəklərimiz) və qazandığımız bilgi, böyük bir ölçüdə, davranışmızı etkiləyirlər.

Motivasiya: Güdülənmə (Güdü=motiv)
“İnsani hərəkətə gətirən güc və hərəktlərin istiqamətini müəyyənləşdirən, onların düşüncələri, ümüdləri, inamları, qısası arzu, tələbat və qorxularıdır.” [Wikipediya]

Motivasiya, bir ehtiacı aradan aparmaq üçün, bir hədəfə çatmaq üçün istəyin, dalında dayanan bir psixolojik və sosial gücdür. Motivasiya/güdülənmə davranışlarımızı aktivləşdirir və onlara yön verir.

Demək bizi hərəkətə, davranmaqa vadar edən amil, bizim ehtiyaclarımızın aradan götürülməsinin istəyi(motivasiya) dir. Bu ehtiyacları, humanist və psixoloq İbrahim Maslow öz yazılarında,”A Theory of Human Motivation”, və”Motivation and Personality izah edir və onların sırasın bir pyramid modelində nişan verir.

Bu iyerarxiyaya(növbə sıra) görə, insan, daha inkişaf etmiş ehtiyacları üçün hərəkətə keçməkdən öncə, əsas ehtiyaclarını yerinə yetirmək üçün motivasiya olduğunu göstərir.

 

Maslav

Maslow’s hierarchy of needs

 Etnik höviyyətimizi qorumaq, millətimizi azad edib milli identitəmizi öz millətimizə tapşırmaq zərurəti Maslow modelinin hanksi pilləsind yerləşir sorusunun cavabın siz əziz və düşüncəli oxuculara tapşıraraq, və davranışlarımızı etkiləndirən faktorlrın açıklamasına davam edək.

 

Dəyərlər:
Şəxsi/ təşkilati dəyərlər bir referans ya dəyərləmə sistimidir ki o şəxsə imkani verir ki bilsin nə yaxşı, yararlı, önəmli, arzulanan və ya konstruktiv dir, və nə pis, səmərəsiz, dağıdıcı dır.

Normalar /davranış normaları:

Dəyərlər mədəniyyətin(kültürün) normalarına aid dirlər, lakin onlar normalardan daha çox qlobal və mücərrəd dirlər. Normalar xüsusi hallarda davranışın qaydaların təmin edir, bir yerdə ki dəyərlər yaxşi və ya pis kimi tanınırlar.

Bayram günlərində milli bayrağı yelləndirmək bir norma dırsa, lakin bu iş vətənpərvərlik dəyərini əks etdirir.

Norma sözü latin dilində nəccar bucağı(dülgər bucağı, guniya) mənasi verir. Bu gün standard norma sözü qayda, təlimat və ya hər bir şeyin dəyərləndirməsinidə ümumu düşüncə kimi tanınır. Məsələn əgər bir şey öz sahəsindəki keyfiyyət standartlarına uyğundursa, biz deyirik ki həmən şey müəyyən keyfiyyət standartlara cavab verir.

İlətişim və örgütsəl ilətişim:

Ortak bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelen bireyler, gruplar, topluluklar ve örgütler için iletişim hayati bir öneme sahiptir. Örgütteki bireyler ve gruplar arasında olması gereken uygun etkileşimi sağlayan öğe ise örgütsel iletişimdir (Vural, 2003). Örgütsel iletişim bir örgütün varlığını sürdürmesinde merkezi bir konuma sahiptir ve tüm örgütsel süreçlerde önemli bir rol oynamaktadır (Gizir ve Şimşek, 2005; Kocabaş, 2005). Örgütsel iletişim olmadan herhangi bir örgütsel eylemin ya da yönetim sürecinin başarılması imkânsızdır (Kaya, 1999). İletişimin yeterli olduğu bir örgütte, örgütün amaçlarının doğru olarak anlaşılmış ve kavranılmış olması, örgüt üyelerinin bu ortak amaçların gerçekleştirilmesi doğrultusunda işbirliği içinde eşgüdümlü olarak davranma eğilimi içinde olmaları beklenilmektedir (Aydın, 2000).[ Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Dergisi. Aralık 2006. Cilt:II1, Sayı:II,]

Lider / İdarəheyəti

«Lider ve liderlik bulundukları ortama göre farklı anlamlar taşımaktadırlar.

Örneğin, askerlikte lider, genelde, yol gösteren, kumanda eden kişileri ifade etmektedir. Biyolojide ise liderlik, hayvan sürüsünün önünde giden, sosyal ilişkileri düzenleyen, yiyecek toplayan hayvanlara ilişkin bir faaliyettir. Burada liderin, büyük olma, hızlı hareket etme ve atik davranma gibi özellikleri bulunmaktadır. Yönetim alanında ise lider, birey, grup ve organizasyonları etkileyen, yönlendiren kişileri ifade etmektedir.

Bu çalışmada girişimcilerin liderlik özellikleri demokratik liderlik,

otokratik liderlik, serbest-bırakıcı liderlik, karizmatik liderlik ve yönetsel liderlik olmak üzere beş boyut bakımından incelenmiştir.»

[Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi Sayı: 17 Yıl: 2004/2]

(liderlərin roluila və yaxci liderlərin özəlliklərilə bağli sonraki yazılarda… )

 

Öyrənmə:
Insan öz görəvlərin yerinə yetirməkdə davranışların işə salır, bu işlərin sürəcin və sonucların dartışıb dəyərləndirir və çox ehtimalla yeni bilgiyə, bacarığa əl tapir, v ya malik olduğu bilgini, bacarıqlari və davranışlari dəyişdirir və gücləndirir, hətta ola bilər ki bir nəçə bilgilərin bir-birilə əlaqəlarin tapıb onların sentizilə bir yeni bilgiyə sahib olur.
Demək istərdim ki, biz davranışlarımızla, bir sra bilgilərimizi və bacarıqlarımızı sınağa çəkirik, bu sınaqlardan sonuc alıb, keçmişlərə nisbət daha yüksək səviyəilə davranırıq.

« Learning is acquiring new, or modifying and reinforcing, existing knowledgebehaviorsskillsvalues, or preferences and may involve synthesizing different types of information….»  [Wikipediya]

 Turan A.
12.02/ 2014

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s